Zachowek – jaką datę przyjmuje Sąd do ustalenia wartości nieruchomości wchodzącej w skład spadku

W mojej praktyce klienci często zadają pytanie – jak liczona jest wartość spadku, od której zależy wysokość zachowku? Czy bierzemy pod uwagę ceny z chwili śmierci spadkodawcy czy z chwili obecnej?

Nad danym zagadnieniem prawnym pochylił się już dość dawno Sąd Najwyższy. Obecnie mamy ukształtowaną zasadę prawną w tej kwestii.

Uchwała Sądu Najwyższego – zasada prawna

Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 26 marca 1985 r., III CZP 75/84 wskazał, iż obliczenie zachowku następuje na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczeniach z tego tytułu.

Uchwała stanowiła odpowiedź na następujące pytanie: Według jakiej daty ustala się wartość spadku w celu obliczenia zachowku? Zagadnienie prawne rozważane przez Sąd Najwyższy nie wynikało bowiem wprost z żadnego przepisu prawnego.

Sąd Najwyższy doszedł do wskazanego wyżej wniosku – tzn. że wartość spadku mającego bezpośredni wpływ na wysokość zachowku – obliczamy w następujący sposób:

• bierzemy pod uwagę stan spadku z chwili śmierci spadkodawcy (patrzymy jakie składniki wchodziły w skład majątku spadkodawcy w chwili jego śmierci oraz w jakim były wówczas stanie),
• a według cen z chwili orzekania o zachowku (cen aktualnych).

W innym przypadku doszłoby bowiem do naruszenia praw osób uprawnionych do zachowku i wypaczeniu samej instytucji zachowku, która ma służyć odzyskaniu przez uprawnionych pewnej części spadku po zmarłym.

Wyobraźmy sobie bowiem pewną sytuację – umiera matka, która pozostawiła jako wyłącznego spadkobiercę testamentowego jednego syna. Drugi syn został pozbawiony spadku. Wobec tego występuje z roszczeniem o zachowek do brata. W skład spadku wchodziło mieszkanie oraz dom. Spadkobierca zamieszkuje odziedziczony dom, natomiast mieszkanie wynajmuje z myślą, że kiedyś je sprzeda a pieniądze uzyskane ze sprzedaży przekaże swojej córce. Jeżeli w toku postępowania o zachowek wartość spadku zostałaby wyliczona według cen z daty otwarcia spadku (śmierci matki) czyli np. z roku 2021, wartość nieruchomości zostałaby znacznie zaniżona w stosunku do cen z chwili obecnej. Ceny te bowiem sukcesywnie wzrastały w poprzednich latach. A co za tym idzie wartość zachowku zostałaby również zaniżona. Bratu dochodzącemu zachowku należy się wyliczenie go w oparciu o ceny aktualne.

Wyjątki od zasady

Istnieją pewne wyjątki od przyjętej zasady prawnej. Każdy z nich musi być rozpatrywany indywidualnie.

Takowym wyjątkiem może sprzedaż nieruchomości przez spadkobiercę zanim dojdzie do wydania wyroku w sprawie o zachowek. Rodzi się wówczas pytanie czy spadkobierca zapłaci uprawnionemu zachowek od wyliczonej wartości nieruchomości według cen z chwili wyrokowania czy według ceny z umowy sprzedaży. Niejednokrotnie zobowiązany do zachowku byłby w takiej sytuacji pokrzywdzony, gdyby brać pod uwagę aktualne wyższe ceny nieruchomości, podczas gdy do umowy sprzedaży doszło kilka lat temu za cenę znacznie niższą niż obecnie. Można sobie również wyobrazić odwrotną sytuację, w której to uprawniony do zachowku byłby w jakimś stopniu poszkodowany w odmiennej sytuacji rynkowej.

Dlatego Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 28 grudnia 2012 r., w sprawie I ACa 1294/12 zastosował takie właśnie odstępstwo od wspomnianej zasady prawnej, wskazując: „Ceny nieruchomości wynikają z uregulowań, warunków zaistniałych na rynku i nie ma na nie wpływu żadna ze stron. Tym samym nie może być tak, że znaczne różnice w wysokości tych cen zaistniałe w określonym, często znacznym czasie (tj. pomiędzy datą otwarcia spadku, a datą orzekania w sprawie o zachowek), w sytuacji gdy nieruchomość została sprzedana przez spadkobiercę za cenę rynkową (a nie miał on żadnego obowiązku powstrzymywania się z jej zbyciem), będą wyłącznie obciążać bądź spadkobiercę (gdy nastąpił wzrost cen nieruchomości) bądź uprawnionego do zachowku (w sytuacji gdy ceny te spadły). W takich zaś okolicznościach należy raczej przyjąć, że wartość nieruchomości stanowi cena uzyskana za nią przez spadkobiercę. (…) W wypadku, gdy przedmiot wchodzący w skład spadku został zbyty, jego wartość powinna być określona według chwili zbycia.”

Kto i w jaki sposób szacuje wartość nieruchomości przy obliczaniu zachowku

Jako adwokat w Warszawie, bardzo często spotykam się z rozważaniem przez klientów  kwestii: czy Sąd sam będzie oceniał wartość spadku, czy mogę przedstawić Sądowi jakieś dowody na poparcie mojej oceny wartości nieruchomości np. prywatną opinię biegłego lub ceny transakcyjne z okolicy?

Odpowiadam wówczas: Sąd powoła w postępowaniu biegłego z zakresu wyceny nieruchomości, który wyda opinię. Wyłącznie taka bezstronna opinia, biegłego powołanego najczęściej z listy Sądu Okręgowego – jest w ocenie Sądu orzekającego w sprawie miarodajna i ważna.

Prywatna opinia nie wystarczy. Może stanowić niejednokrotnie dodatkowy argument na poparcie własnej oceny wartości nieruchomości, jednak nie może stanowić podstawy wyroku w procesie o zachowek. Pomoże z pewnością w przypadku konieczności składania zastrzeżeń do opinii biegłego sądowego, jak również ewentualnej potrzeby przekonania Sądu do powołania innego biegłego w sprawie, w razie gdyby opinia dotychczasowego biegłego była wewnętrznie sprzeczna, niespójna i nieodzwierciedlająca rzeczywistego stanu rzeczy.

Podobnie pokazanie Sądowi cen transakcyjnych z okolicy położenia nieruchomości wchodzącej w skład spadku – może przydać się wyłącznie na etapie składania pisma procesowego, jakim są tzw. zastrzeżenia do opinii biegłego. Takie prywatne dokumenty nie mogą zastąpić opinii biegłego sądowego w sprawie o zachowek. 

Czy Sąd ma obowiązek powołać biegłego w sprawie o zachowek

Sąd powinien powołać w sprawie o zachowek biegłego, jeżeli w skład spadku wchodzą nieruchomości, a strony nie są zgodne co do ich wartości. Mamy tu bowiem do czynienia z wiadomościami specjalnymi, do których określenia wymagana jest specjalistyczna wiedza eksperta w danej dziedzinie.Podstawą prawną jest w tym przypadku art. 278 § 1 k.p.c. Gdyby Sąd tego nie zrobił, narażałby się w przyszłości na zarzut apelacyjny niezadowolonej z wyroku strony.

Podsumowując zachowek obliczamy co do zasady w oparciu o wartość spadku wyliczoną według cen z chwili wyrokowania o zachowku. Stąd postanowienie Sądu o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego sądowego zawiera zwykle tezę określenia wartości danego składnika majątkowego według stanu z chwili otwarcia spadku a cen z chwili obecnej (na dzień wydawania opinii). Od wskazanej reguły mogą występować jednak pewne wyjątki, które należy brać pod uwagę rozpatrując całokształt okoliczności w sprawie (wyjątkiem takim może być zbycie składnika majątkowego przez spadkobiercę – wówczas wartość według niektórych poglądów powinna być określana na datę sprzedaży).

Potrzebujesz pomocy w sprawie spadkowej? Dochodzisz należnego Ci zachowku, lub zostałeś pozwany w sprawie o zachowek? Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią Adwokat Joanny Gałdzewicz, specjalizującą się w sprawach spadkowych.