Testament ustny – na czym polega oraz kiedy jest skuteczny?

Może w Twojej rodzinie padły ostatnie słowa spadkodawcy w obecności świadków i dziś nie wiesz, czy takie oświadczenie wystarczy, aby uregulować dziedziczenie i przeprowadzić stwierdzenie nabycia spadku? A może jest wręcz przeciwnie – ktoś w trakcie trwającej sprawy o stwierdzenie nabycia spadku podnosi, że taki testament był, pytanie tylko czy można mówić o jego skuteczności i jak ją w razie czego podważyć w sądzie.

Wokół testamentów ustnych narosło wiele mitów. Jako adwokat zajmujący się prawem spadkowym często spotykam się z sytuacjami, w których spadkobiercy dopiero po śmierci bliskiej osoby dowiadują się, że „był jakiś testament”. Problem w tym, że nie każdy testament ustny jest ważny. W tym artykule wyjaśniam, czym jest testament ustny, kiedy można go sporządzić i od czego zależy jego skuteczność.

Czym jest testament ustny?

Testament ustny to szczególna forma rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Należy do kategorii tzw. testamentów szczególnych – czyli takich, które można sporządzić tylko w wyjątkowych okolicznościach.

W przeciwieństwie do znacznie częściej spotykanego testamentu własnoręcznego (pisemnego), testament ustny nie jest spisywany przez spadkodawcę w chwili jego składania. Polega on na tym, że spadkodawca:

• oświadcza swoją ostatnią wolę ustnie,
• w jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków,
• w sytuacji przewidzianej przez prawo.

To rozwiązanie wyjątkowe – ustawodawca dopuszcza je tylko wtedy, gdy sporządzenie zwykłego testamentu jest niemożliwe albo bardzo utrudnione.

Kiedy można sporządzić testament ustny?

Prawo przewiduje dwie główne sytuacje, w których dopuszczalny jest testament ustny:

1. Istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy.
2. Z powodu szczególnych okoliczności sporządzenie testamentu w zwykłej formie jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.

Co to oznacza w praktyce?

Przykład z życia

Wyobraźmy sobie sytuację, w której osoba ciężko chora trafia do szpitala w stanie zagrożenia życia. Nie ma możliwości sporządzenia testamentu własnoręcznego ani wezwania notariusza. W obecności trzech osób wyraża swoją wolę dotyczącą podziału majątku. W takich okolicznościach testament ustny może być skuteczny – o ile zostaną spełnione wszystkie ustawowe wymogi. Innym przykładem sytuacji, gdy może istnieć obawa rychłej śmierci jest:  gwałtowne pogorszenie stanu zdrowia, czy też przystąpienie do ryzykownego i niebezpiecznego działania, klęski żywiołowe

Testament szczególny – dlaczego to rozwiązanie „awaryjne”?

Testament ustny jest formą nadzwyczajną. Oznacza to, że:

• nie można go sporządzić „na wszelki wypadek”,
• nie zastępuje zwykłego testamentu, jeśli nie ma ku temu szczególnych powodów,
• jego ważność jest często kwestionowana.

W praktyce sądy bardzo dokładnie badają, czy rzeczywiście istniały przesłanki do sporządzenia testamentu szczególnego. Sam fakt choroby nie wystarczy. Konieczne jest wykazanie, że sytuacja była nagła, wyjątkowa i uniemożliwiała sporządzenie testamentu w zwykłej formie.

Jak udowodnić testament ustny po śmierci spadkodawcy?

Największe trudności pojawiają się nie w chwili składania oświadczenia, ale później – przy sprawie o stwierdzenie nabycia spadku.

Testament ustny powinien zostać odpowiednio potwierdzony.

Wyróżnić można dwa rodzaje sposobów stwierdzania treści testamentu ustnego:

• prywatny (pozasądowy) sposób stwierdzenia treści testamentu ustnego – będący zasadą
• sądowy sposób stwierdzenia treści testamentu ustnego – jako wyjątek

Zważywszy na to, że to prywatny sposób stwierdzania treści testamentu ustnego jest zasadą – stwierdzanie jego treści przed sądem może mieć miejsce jedynie wówczas, gdy nie doszło do właściwego, pozasądowego utrwalenia tej treści.

Prywatny (pozasądowy) sposób stwierdzania treści testamentu ustnego

Wyróżniamy dwie jego odmiany:

• z udziałem testatora
• bez udziału testatora

Stwierdzenie treści testamentu ustnego polega w rzeczywistości na sporządzeniu dokumentu zawierającego spisane oświadczenia ostatniej woli spadkodawcy. Spisania może dokonać jeden ze świadków albo osoba trzecia.

Dokument powinien zawierać:

• treść testamentu ustnego (jest to najważniejsza część dokumentu)
• miejsce i datę jego sporządzenia,
• miejsce i datę złożenia oświadczenia przez spadkodawcę (dwa ostatnie wskazania nie są traktowane zbyt formalistycznie – wystarczy miejscowość, natomiast data nie musi być wyrażona cyfrowo, lecz powinna pozwalać na jej ewentualne ustalenie niebudzące wątpliwości)

Pismo stwierdzające treść testamentu ustnego powinno być podpisane przez spadkodawcę i dwóch świadków albo przez wszystkich świadków.

Ważne – dokument stwierdzający treść testamentu ustnego musi być sporządzony przed upływem roku od złożenia przez spadkodawcę ostatniej woli.

Sądowy sposób stwierdzenia treści testamentu ustnego

W wypadku, gdy treść testamentu ustnego nie została stwierdzona w sposób prywatny, możne zostać stwierdzona przed sądem w terminie 6 miesięcy od śmierci spadkodawcy.

Niniejszy sposób polega na – przesłuchaniu świadków sporządzenia tego testamentu przed Sądem, co jest utrwalone w protokole. Zeznania muszą zostać złożone ustnie przed Sądem. Niedopuszczalne jest złożenie ich w formie pisemnej, w piśmie kierowanym do sądu.

Zeznania składają trzej świadkowie testamentu, nawet jeżeli przy ostatniej woli spadkodawcy obecna była większa liczba świadków.

Jeżeli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków. Dzieje się tak np. w razie śmierci świadka, czy problemów z ustaleniem jego miejsca pobytu.

Co ważne, z uwagi na długość toczących się w sprawach postępowań – wystarczające dla zachowania terminu 6 miesięcy od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy) jest to, że Sąd zostanie zawiadomiony o potrzebie stwierdzenia w tym trybie treści testamentu ustnego. Niekoniecznie jak zatem widać, świadkowie muszą zostać przesłuchani w terminie 6 miesięcy, choć tak oczywiście powinno być z racji ochrony jasności wspomnień.

W praktyce to właśnie zeznania świadków odgrywają kluczową rolę. Sąd bada m.in.:

• czy świadkowie byli obecni jednocześnie,
• czy słyszeli tę samą treść oświadczenia,
• czy nie są wyłączeni z możliwości bycia świadkiem (np. niektóre osoby bliskie).

Nawet drobne nieścisłości w zeznaniach mogą podważyć skuteczność testamentu.

Najczęstsze błędy przy testamencie ustnym

Z mojego doświadczenia wynika, że spadkobiercy najczęściej popełniają następujące błędy:

• brak trzech świadków obecnych jednocześnie,
• obecność osoby, która nie może być świadkiem (np. osoba wskazana jako spadkobierca),
• brak możliwości wykazania „obawy rychłej śmierci”,
• sprzeczne zeznania świadków,
• przekonanie, że „wszyscy wiedzą, jaka była wola zmarłego”, bez formalnego jej potwierdzenia.

Warto pamiętać, że w sporach rodzinnych emocje często biorą górę. To, co dla jednych jest oczywiste, dla innych może być podstawą do zakwestionowania testamentu.

Skuteczność testamentu ustnego – od czego zależy?

Skuteczność testamentu ustnego zależy przede wszystkim od:

• spełnienia ustawowych przesłanek jego sporządzenia,
• prawidłowego udziału świadków,
• udowodnienia treści testamentu w sądzie,
• braku innych wad (np. działania pod wpływem przymusu).

Jeżeli sąd uzna, że testament ustny jest nieważny, dziedziczenie nastąpi na podstawie wcześniejszego testamentu (jeśli istnieje) albo na podstawie ustawy.

Dla wielu rodzin oznacza to zupełnie inny podział majątku niż ten, który – według nich – chciał osiągnąć zmarły.

Testament ustny a dziedziczenie ustawowe

Jeżeli testament ustny okaże się nieskuteczny, zastosowanie znajdą przepisy o dziedziczeniu ustawowym. Oznacza to, że majątek zostanie podzielony według określonej w ustawie kolejności – najpierw między małżonka i dzieci, a w dalszej kolejności innych krewnych.

W praktyce często prowadzi to do sporów rodzinnych i wieloletnich postępowań. Dlatego tak ważne jest, aby już na etapie sprawy o stwierdzenie nabycia spadku właściwie ocenić sytuację i przygotować strategię procesową.

Sprawy dotyczące testamentu ustnego należą do bardziej skomplikowanych w zakresie  prawa spadkowego. Wymagają:

• analizy stanu faktycznego,
• oceny wiarygodności świadków na podstawie informacji klienta i dokumentacji,
• przygotowania wniosków dowodowych,
• reprezentacji przed sądem.

Działanie na własną rękę może skutkować utratą praw do spadku. Profesjonalna pomoc prawna daje pewność, poczucie bezpieczeństwa i ochronę interesów przed sądem.

Podsumowanie

Co warto zapamiętać?

• Testament ustny to testament szczególny, dopuszczalny tylko w wyjątkowych sytuacjach.
• Musi zostać złożony w obecności co najmniej trzech świadków.
• Jego ważność i skuteczność podlega ocenie przez Sąd.
• W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku kluczowe znaczenie mają dowody i zeznania świadków.

Jeżeli masz wątpliwości, czy testament ustny w Twojej sprawie jest ważny, nie warto działać pod wpływem emocji. Każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy. Kancelaria Adwokacka Adwokat Joanny Gałdzewicz specjalizuje się w prawie spadkowym, a zatem udziela porad prawnych, jak również zapewnia pełną reprezentację przed sądami również w sprawach, w których występuje testament ustny.