Czym jest zachowek – komu i kiedy przysługuje, jak należy go liczyć, od kogo dochodzić?

Czym jest zachowek

Temat zachowku może budzić skrajne emocje. Jest to spowodowane przede wszystkim okolicznościami, które wywołują potrzebę sięgnięcia do tego zagadnienia. A jest nią najczęściej pozostawienie przez spadkodawcę testamentu, w którym rozporządza on całym swym majątkiem na rzecz jednego tylko spośród spadkobierców lub na rzecz jakiejkolwiek innej osoby spoza ich kręgu. Drugą przyczyną jest rozporządzenie swym majątkiem już za życia przy pomocy udzielanych darowizn w sposób uniemożliwiający spadkobiercom ustawowym uzyskanie należnego im udziału  w spadku. Takie działania spadkodawcy wywołują często rozczarowanie, żal i niezrozumienie ze strony pozostałych bliskich mu osób. W tym właśnie miejscu pojawia się zachowek. Jeżeli określone w ustawie osoby nie uzyskały należnej im wartości w wyniku dziedziczenia lub poczynionej darowizny przysługuje im prawo do zachowku czyli roszczenie o zapłatę.

Prawo do zachowku powstaje z chwilą otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.  Przysługuje zarówno w przypadku dziedziczenia testamentowego, jak i ustawowego. Ten ostatni wchodzi w grę w sytuacji, gdy z uwagi na dokonanie za życia darowizn podlegających doliczeniu do spadku, uzyskana przed spadkobiercę wartość nie odpowiada przysługującemu mu udziałowi spadkowemu. 

Komu przysługuje zachowek?

Katalog osób uprawnionych jest zamknięty. Należą do nich:

• Zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki),
• Małżonek spadkodawcy,
• Rodzice spadkodawcy (pod warunkiem, że byliby powołani do spadku z ustawy).

Zachowek nie przysługuje rodzeństwu ani ich dzieciom. Jeśli osoba zmarła zapisała wszystko partnerowi życiowemu, a nie miała dzieci ani małżonka, a jej rodzice umarli przed nią – jej brat lub siostra nie mogą domagać się zapłaty zachowku.

Jak należy liczyć zachowek?

Wysokość zachowku zależy od tzw. udziału spadkowego, który przypadałby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Zasadniczo zachowek wynosi:

• 2/3 wartości udziału – jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy lub jest małoletni
• 1/2 wartości udziału spadkowego – w pozostałych przypadkach

W pierwszej kolejności wyliczeniu podlega należny udział spadkowy, a następnie określony ułamek wyliczonego udziału stanowi zachowek. 

Przy wyliczaniu zachowku należy jednak pamiętać, aby do masy spadkowej doliczyć darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, w myśl zasady, że wielkość zachowku nie zależy od woli spadkodawcy. Wielu spadkobierców myśli, że liczy się jedynie to, co zmarły zostawił w chwili śmierci. Jest to jednak błąd. Do masy spadkowej dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę nawet kilkanaście lat wcześniej (z pewnymi wyjątkami, np. drobnymi darowiznami zwyczajowymi). Nieuwzględnienie ich w wyliczeniach to najprostsza droga ku zaniżeniu lub zawyżeniu roszczenia o zachowek. Nawet zerowy czy ujemny stan spadku nie wyłącza doliczania darowizn i zapisów windykacyjnych.W przypadku takim istnienie zachowku uzależnione jest właśnie od owego doliczenia. 

W kontekście zachowku nie można zapominać również o mieniu przekazanym fundacji rodzinnej. Fundusz założycielski fundacji rodzinnej (mienie wniesione przez fundatora) oraz mienie przekazane w drodze darowizny są traktowane przy obliczaniu zachowku w sposób zbliżony do darowizn. Oznacza to, że co do zasady powiększają one wartość spadku, od której wylicza się zachowek. Istnieje jednak granica czasowa – zasada 10 lat. Mienie wniesione do fundacji jako fundusz założycielski nie będzie brane pod uwagę przy zachowku po upływie 10 lat od wniesienia (art. 994¹ k.c.), chyba że fundacja będzie spadkobiercą, natomiast darowizny dla fundacji będą doliczane nawet po tym czasie, jeśli były czynione na rzecz spadkobierców lub uprawnionych do zachowku.

Od kogo przysługuje zachowek?

Spadkobiercy

W pierwszej kolejności za zachowek odpowiadają osoby, które nabyły spadek. Jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest sam uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. 

Zapisobiercy windykacyjni

Jeśli nie uda się uzyskać pełnej kwoty od spadkobierców (np. dlatego, że spadek jest „pusty”, bo główne składniki majątku przekazano w zapisach windykacyjnych), roszczenie kieruje się do osób, które otrzymały konkretne przedmioty na mocy zapisu windykacyjnego w testamencie. Odpowiadają oni tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem zapisu. Mogą zwolnić się z obowiązku zapłaty poprzez wydanie przedmiotu zapisu. 

Obdarowani oraz Fundacja Rodzinna 

To „ostatnia linia obrony” dla uprawnionego do zachowku. Jeśli majątku nie ma już w spadku ani w zapisach, można go szukać w darowiznach dokonanych za życia oraz w majątku fundacji rodzinnej.

Obdarowani: Odpowiadają osoby, których darowizny zostały doliczone do substratu zachowku. Obowiązuje tu zasada „od najświeższej”: najpierw odpowiada ten, kto otrzymał darowiznę najpóźniej.

 Fundacja Rodzinna: Odpowiada na równi z obdarowanymi. Roszczenie można skierować do fundacji, jeśli fundusz założycielski został doliczony do spadku (zazwyczaj gdy wniesiono go w ciągu 10 lat przed śmiercią fundatora).

Osoby po rozwiązaniu fundacji: Jeśli fundacja została rozwiązana, za zachowek odpowiada osoba, która otrzymała mienie po jej likwidacji

Zarówno obdarowani, jak i fundacja rodzinna oraz osoba, która otrzymała mienie po rozwiązaniu fundacji odpowiadają w tej samej kolejności. Oznacza to, że uprawniony do zachowku może kierować roszczenie do każdego lub tylko niektórych z nich, albo do wszystkich łącznie.

Kiedy prawo do zachowku wygasa?

Terminy to jedna z najważniejszych kwestii sprawdzanych przez adwokata już na samym początku sprawy. Należy pamiętać, iż roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od:

• ogłoszenia testamentu,
• lub otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy), jeśli testamentu nie było, a roszczenie dotyczy darowizn doliczanych do spadku.

Podsumowanie

Jak wynika z powyższego zachowek jest dość skomplikowanym roszczeniem, które przy jego dochodzeniu wymaga precyzyjnych wyliczeń oraz analizy darowizn dokonanych nawet wiele lat przed śmiercią spadkodawcy. Jeśli czujesz, że Twoje prawa zostały naruszone lub otrzymałeś żądanie zapłaty, warto skonsultować się z adwokatem, aby dokładnie wyliczyć tzw. substrat zachowku. 

Masz pytania dotyczące konkretnej sprawy spadkowej? Zapraszam do kontaktu z kancelarią. Z pewnością znajdziemy właściwe rozwiązanie.