Czy dziecko może odmówić kontaktu z rodzicem?

Po rozwodzie lub rozstaniu rodziców jedną z najczęstszych przyczyn konfliktów są kontakty z dzieckiem. Siłą rzeczy nasuwa się pytanie czy dziecko może samo zdecydować, że nie chce spotykać się z rodzicem?

Samo stanowisko dziecka ma duże znaczenie, ale nie oznacza, że automatycznie decyduje o sposobie wykonywania kontaktów. Sąd zawsze ocenia, czy wyrażona przez dziecko wola jest zgodna z jego dobrem, a także skąd wynika niechęć do spotkań.

A zatem – kiedy dziecko może zostać wysłuchane przez sąd, jaka jest rola specjalistów OZSS oraz kiedy warto złożyć wniosek o zmianę kontaktów?

Jakie znaczenie prawne ma odmowa dziecka na kontakt z rodzicem?

Z prawnego punktu widzenia dziecko nie podejmuje samodzielnej decyzji o kontaktach z rodzicem. Kontakty są co do zasady regulowane:

• ugodą zawartą między rodzicami,
• postanowieniem sądu,
• wyrokiem rozwodowym.

Oznacza to, że obowiązują one niezależnie od chwilowej niechęci dziecka lub rodzica.

Nie oznacza to jednak, że zdanie dziecka jest zupełnie pomijane. Wręcz przeciwnie, w sprawach dotyczących osoby dziecka sąd powinien je wysłuchać, jeżeli jego wiek, rozwój, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala.

Najważniejszym kryterium zawsze pozostaje dobro dziecka, a nie interes któregokolwiek z rodziców.

Wysłuchanie dziecka – kiedy sąd bierze pod uwagę jego zdanie?

Wysłuchanie dziecka nie jest klasycznym przesłuchaniem w sali rozpraw. Rozmowa odbywa się w warunkach, które mają ograniczyć stres dziecka. Do wysłuchania dochodzi w specjalnie przygotowanym do tego pokoju w sądzie, a czasem gdy dobro dziecka tego wymaga, poza siedzibą sądu. Obecny jest jedynie sędzia oraz ewentualnie biegły psycholog. Celem tej czynności jest poznanie potrzeb, odczuć i relacji dziecka z rodzicami.

Sąd bierze pod uwagę przede wszystkim:

• wiek dziecka,
• stopień jego dojrzałości,
• umiejętność samodzielnego wyrażania opinii,
• to, czy wypowiedzi są autentyczne i niewymuszone.

Samo wysłuchanie dziecka nie oznacza jednak, że sąd spełni jego życzenie. Jest to jeden z dowodów ocenianych razem z pozostałym materiałem dowodowym w sprawie.

Dlaczego dziecko nie chce spotykać się z rodzicem?

Wyobraźmy sobie sytuację, w której dziesięcioletni chłopiec od kilku miesięcy odmawia wyjazdów do ojca. Matka twierdzi, że dziecko boi się agresywnych zachowań ojca. Ojciec uważa natomiast, że matka nastawia dziecko przeciwko niemu. Tak naprawdę dopiero przeprowadzenie postępowania dowodowego pozwala ustalić, która z tych wersji odpowiada rzeczywistości.

Niechęć dziecka może wynikać między innymi z:

• rzeczywistego poczucia zagrożenia,
• silnego konfliktu między rodzicami,
• długotrwałego braku kontaktów,
• trudności adaptacyjnych po rozwodzie,
• wpływu jednego z rodziców na nastawienie dziecka.

Dlatego sąd nie opiera się wyłącznie na oświadczeniach stron.

Jaka jest rola biegłych i OZSS?

W bardziej skomplikowanych sprawach sąd często korzysta z opinii specjalistów.

Najczęściej sporządza ją OZSS (Opiniodawczy Zespół Specjalistów Sądowych) działający przy Sądzie Okręgowym. W skład zespołu wchodzą psychologowie, pedagodzy, a niekiedy również inni specjaliści.

Biegli analizują między innymi:

• relacje dziecka z każdym z rodziców,
• kompetencje wychowawcze rodziców,
• potrzeby emocjonalne dziecka,
• wpływ konfliktu rodziców na rozwój dziecka,
• możliwość odbudowania więzi rodzinnych.

Opinia OZSS bardzo często ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, choć nie wiąże sądu. Ostateczną decyzję zawsze podejmuje sąd po ocenie wszystkich dowodów.

Kiedy możliwa jest zmiana kontaktów?

To, że kontakty zostały już ustalone przez sąd, nie oznacza, że pozostaną niezmienne na zawsze. Jeżeli zmieniły się okoliczności, możliwa jest zmiana kontaktów.

Może to mieć miejsce między innymi wtedy, gdy:

• dziecko dorosło i zmieniły się jego potrzeby,
• dotychczasowy harmonogram przestał odpowiadać rzeczywistości,
• jeden z rodziców zmienił miejsce zamieszkania,
• pojawiły się problemy wychowawcze lub zdrowotne,
• wykonywanie kontaktów w dotychczasowej formie szkodzi dziecku.

W takiej sytuacji można złożyć wniosek o zmianę kontaktów, przedstawiając sądowi dowody uzasadniające nowe rozwiązanie.

Jakie dowody mogą mieć znaczenie w sprawie o zmianę kontaktów?

Do wniosku o zmianę kontaktów może zostać dołączona m.in.:

• dokumentacja psychologiczna lub terapeutyczna,
• opinie specjalistów,
• korespondencja między rodzicami,
• wiadomości dotyczące realizacji kontaktów,
• zeznania świadków,
• dokumenty szkolne lub medyczne,
• wniosek o opinię OZSS.

Im lepiej przygotowany materiał dowodowy, tym większa szansa na szybkie i trafne rozstrzygnięcie. Warto skorzystać w tym zakresie z pomocy Adwokata specjalizującego się w prawie rodzinnym.

Kiedy sąd może ukarać rodzica za utrudnianie kontaktów?

Istotną kwestią jest to czy dziecko zupełnie samodzielnie odmawia kontaktów. Jeżeli dzieje się tak na skutek działań drugiego rodzica, co nie powinno mieć miejsca, istnieją narzędzia prawne, przy pomocy których rodzic pozbawiony kontaktu z dzieckiem, może domagać się ich realizacji. Należy pamiętać, że rodzic u którego dziecko przebywa powinien przygotować dziecko na kontakt z drugim rodzice, mieć wobec niego pozytywne nastawienie i nie wpływać swoim zachowaniem na relacje dziecko – rodzic.

Jeżeli dochodzi do blokowania kontaktów dziecka przez jednego z rodziców z drugim, możliwa jest dwuetapowa procedura, w której Sąd opiekuńczy może:

• zagrozić nakazaniem zapłaty na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku

a następnie

• nakazuje jej zapłatę należnej sumy pieniężnej, gdy do naruszeń faktycznie dojdzie, ustalając wysokość sumy odpowiednio do liczby naruszeń

Przy stosowaniu powyżej opisanej procedury warunkiem jest istnienie wykonalnego orzeczenia sądu bądź ugody o kontaktach.

Zgodnie z najnowszym orzecznictwem sądów nie można karać rodzica za niewykonanie kontaktu z automatu. Sąd musi najpierw zbadać winę rodzica oraz realne możliwości wykonania kontaktu. Również Trybunał Konstytucyjny podkreślał, że na obu etapach postępowania (zarówno zagrożenie, jak i nakazanie zapłaty) powinno dojść do rzetelnego wysłuchania stron i dziecka oraz oceny czy do niewykonania kontaktu doszło w wyniku uwzględnienia woli dziecka (wyrażonej samodzielnie, bez wpływu rodzica pod którego stałą pieczą się ono znajduje.

Najczęstsze błędy popełniane przez rodziców

W emocjach łatwo podjąć działania, które później utrudniają postępowanie sądowe. Do najczęstszych błędów należą:

• samowolne zaprzestanie realizowania kontaktów, mimo obowiązującego orzeczenia,
• przekonywanie dziecka, aby nie spotykało się z drugim rodzicem,
• wciąganie dziecka w konflikt dorosłych,
• utrudnianie kontaktów bez wcześniejszego wystąpienia do sądu,
• składanie wniosku bez odpowiednich dowodów.

Takie działania mogą negatywnie wpłynąć zarówno na sytuację procesową rodzica, jak i przede wszystkim na dobro dziecka.

Kontakty z dzieckiem po rozwodzie powinny przede wszystkim służyć jego dobru. Choć zdanie dziecka ma coraz większe znaczenie wraz z jego wiekiem i dojrzałością, nie jest ono jedynym czynnikiem decydującym o sposobie wykonywania kontaktów. Sąd analizuje całą sytuację rodzinną, może przeprowadzić wysłuchanie dziecka, zasięgnąć opinii biegłych oraz OZSS, w razie zmiany okoliczności możliwe, a nawet konieczne jest złożenie wniosku o zmianę kontaktów.

Każda sprawa jest inna i wymaga indywidualnej oceny. Odpowiednio dobrana strategia prawna pozwala nie tylko skutecznie chronić prawa rodzica, ale przede wszystkim zadbać o dobro dziecka i ograniczyć negatywne skutki rodzinnego konfliktu. Jeśli chcesz mieć pewność, że Twoje interesy są zabezpieczone, umów się na konsultację w Kancelarii Adwokackiej Joanny Gałdzewicz w Warszawie lub w jej filii. Podczas spotkania przeanalizujemy Twoją sytuację, ocenimy możliwe rozwiązania i pomożemy przygotować skuteczną strategię działania – niezależnie od tego, czy chodzi o ustalenie kontaktów, ich zmianę czy reprezentację przed sądem.