Czy darowiznę sprzed lat uwzględnia się przy obliczaniu zachowku?

Często w praktyce spotykam się z pytaniem – czy to że spadkodawca przed laty poczynił darowiznę na kogoś innego może być uwzględnione przy obliczaniu zachowku i ma wpływ na prawo do zachowku?

Odpowiedź zależy od kilku podstawowych czynników, o których więcej w poniższym artykule.

Darowizna a zachowek. Kiedy darowizna nie podlega doliczaniu przy zachowku?

W pierwszej kolejności należy odnieść się ogólnie do zagadnienia darowizny w kontekście zachowku. Pytanie bowiem, co jeżeli nawet zostałeś spadkobiercą, ale spadek jest tak naprawdę „pusty”, spadkodawca za życia poczynił darowizny na rzecz innych osób. Czy w takiej sytuacji przysługuje Ci prawo do zachowku?

Tak, z reguły przysługuje. Jest to bowiem jedna z sytuacji, w której należy sięgnąć po to prawo.  Jednak najpierw trzeba przeanalizować na rzecz kogo spadkodawca poczynił darowizny. Przy obliczaniu zachowku darowizny czynione przez spadkodawcę podlegają bowiem doliczaniu z pewnymi wyłączeniami uregulowanymi w przepisach.

Nie dolicza się:

• drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych

Zwyczajowe darowizny – to darowizny np. związane z różnymi uroczystościami rodzinnymi.

Jednak, jeżeli darowizny przyjmowałyby charakter wyposażenia np. zstępnego na przyszłość, czyli przybierałyby wyższą wartość niż zwyczajowo w danych stosunkach przyjęta – nie można uznać je za drobne, stąd podlegają one wówczas doliczaniu przy zachowku.

• darowizn dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od śmierci spadkodawcy
• przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych.

Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego;

• przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.

Kiedy występuje ograniczenie 10 lat przy darowiznach doliczanych do zachowku?

Co oznacza, że nie dolicza się darowizn dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od śmierci spadkodawcy? To sformułowanie wynikające wprost z przepisu jest dość zawiłe, stąd wymaga pewnego wyjaśnienia.

Darowizny dokonane na rzecz osób bliskich – będących spadkobiercami ustawowymi, albo uprawnionymi do zachowku – uwzględniane są w sprawie o zachowek nawet, jeżeli spadkodawca poczynił je wiele lat temu.

Nie występuje w tym przypadku ograniczenie 10 lat przed otwarciem spadku! Ograniczenie to ma zastosowanie jedynie do osób obcych.

Nie jest to jednak takie proste, jak mogłoby się wydawać. Występuje bowiem szereg innych czynników mających wpływ na doliczanie takich darowizn.

Trzeba dodatkowo zwrócić uwagę na:

• Zarówno status spadkobiercy, jak i uprawnionego do zachowku, należy rozpatrywać w powiązaniu z chwilą otwarcia spadku – tzw. czy wówczas osoby te miałyby taki status (np. mogły zostać wydziedziczone – tracą prawo do zachowku i nie mogą stać się spadkobiercą w chwili śmierci spadkodawcy, mimo, że były osobami najbliższymi – wówczas poczyniona na ich rzecz darowizna podlega ograniczeniom 10-letnim
• jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego
• przy rozpatrywaniu czasu z jakiego pochodzi darowizna – miarodajna  jest chwila wykonania darowizny
• jeżeli darowizna została dokonana ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy na rzecz małżonków, z których tylko jeden jest należy do spadkobierców lub uprawnionych do zachowku, to doliczeniu do spadku podlega połowa darowizny.

Zaliczenie kosztów wychowania

Jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.

Celem zaliczania takich kosztów na zachowek uprawnionego zstępnego jest usunięcie skutków nieuzasadnionego uprzywilejowania jednego ze zstępnych w stosunku do innych zstępnych uprawnionych do zachowku, którzy tak kosztownego wychowania i wykształcenia nie otrzymali (J. Pietrzykowski, w: Resich, Komentarz, t. III, s. 1914).

W jaki sposób ustalamy wspomnianą miarę?

Uwzględniamy warunki życia konkretnej rodziny.

Nie ma wobec tego znaczenia wielkość tych kosztów ani nawet to, czy poniesione są one z dużym obciążeniem budżetu rodziny, jeżeli w tej konkretnej rodzinie takie poświęcenie występowało wobec wszystkich bliskich. Możemy mówić jednak o przekroczeniu przeciętnej miary, gdy bardzo wysoki poziom wykształcenia jednego spośród dzieci został osiągnięty kosztem pozostałych.

Nadto jedynie nadwyżka kosztów, przekraczająca tzw. przeciętną miarę, a nie pełne koszty poniesione na wykształcenie, podlega doliczeniu do zachowku.

Zwrócić uwagę należy również, iż w przypadku gdy koszty wykształcenia zostały poniesione przez rodziców wspólnie, a tylko jeden z nich jest obecnie spadkodawcą i zachowek dotyczy spadku po nim, zaliczeniu podlega jedynie połowa tych wydatków.

Podsumowanie

Jak wynika z powyższego kwestia doliczania darowizn przy obliczaniu zachowku jest dość skomplikowana. Wymaga rozpatrzenia nie tylko ogólnych przepisów o zachowku, ale również znajomości szeregu orzecznictwa odnoszącego się do konkretnej sytuacji.

Jeżeli potrzebujesz pomocy przy wyliczeniu zachowku, chcesz dowiedzieć się czy w konkretnym przypadku zachowek Ci przysługuje zapraszamy do kontaktu z Kancelarią Adwokat Joanny Gałdzewicz w Warszawie, specjalizującą się w sprawach spadkowych. Adwokat rozwieje wszelkie wątpliwości i doradzi właściwe rozwiązanie w Twoim przypadku.